ژنووالگوم(Genu valgum) ، معروف به زانوی ضربدری(knock-knees) ، ناهمگونی زانو است که زانوها را به سمت داخل می چرخند. هنگامی که افراد با زانوهای ضربدری می ایستند، بین مچ پای آن ها تقریبا 7 سانتی متر یا بیشتر فاصله وجود دارد. این به این دلیل است که زانوهای آن ها تا این حد به سمت داخل خم شده است.ژنووالگوم در کودکان خردسال شایع است و معمولاً با رشد آن ها اصلاح می شود. بیش از 75 درصد از کودکان بین 3 تا 5 سال زانوی ضربدری دارند. به گزارشی از بیمارستان کودکان شهر بوستون در حدود 99 درصد از این موارد تا زمانی که کودکان مبتلا به ژنووالگوم به سن 7 یا 8 سالگی برسد، زانوی ضربدری اصلاح می شود.

زانوی ضربدری همچنین می تواند در سال های بعدی زندگی از موارد زیر ایجاد شود:

• آسیب یا عفونت در زانو یا پا
• کمبود شدید ویتامین D و کلسیم
• چاقی
• آرتروز زانو

این بیماری قابل پیشگیری نیست، اما می توان اثرات آن را به حداقل رساند. فیزیوتراپی و ورزش اغلب جایگزین موفقی برای جراحی هستند.

علائم زانوی ضربدری

بارز ترین علائم زانو ضربدری، به هم چسبیدن زانوها و فاصله گرفتن ساق و مچ پا از یکدیگر است. از دیگر علائمی که فرد دارای زانو ضربدری می تواند آن را تجربه کند شامل موارد زیر می شود:

• زانو درد
• لنگیدن پا
• سفتی مفاصل
• درد لگن و یا مچ پا
• در رفتن مکرر زانو
• خستگی هنگام راه رفتن طولانی
• عدم ثبات زانو
• ساییدگی قسمت داخلی کفش ها
• تمایل کشکک ها به خارج
• دور شدن قوزک ها از یکدیگر

علل زانوی ضربدری

دلایل متعددی موجب بروز پای پرانتزی می شود این دلایل عبارتند از: تولد یا رشد، آسیب دیدگی، کمبود ویتامین، عوامل ژنتیکی و بیماری های مفصل. علل ایجادکننده پای پرانتزی ممکن است در کودکان و بزرگسالان متفاوت باشد.

• تولد یا رشد : زانوی ضربدری عارضه بسیار شایعی در میان کودکان می باشد. در اکثر موارد عارضه پای پرانتزی با بزرگتر شدن کودکان از بین می رود؛ اما در صورتی که به مرور زمان عارضه برطرف نشد احتمال دارد که کودک به بیماری های استخوانی مبتلا باشد.
• شکستگی کوزن : شکستگی کوزن شکستگی هایی است که شامل شکستگی استخوان درشت نی می باشد. این نوع شکستگی ها موجب بدشکلی و ناهنجاری پا می شود. این عارضه بیشتر در کودکانی که 3 تا 6 سال دارند روی می دهد. کودکانی که این عارضه را تجربه می کنند ممکن است به عارضه پای ضربدری مبتلا شوند.
• راشیتیسم یا نرمی استخوان : راشیتیسم عارضه ای است که در نتیجه کمبود ویتامین D به وجود می آید. به علت این عارضه، استخوان های کودکان نرم و ضعیف می شود. این بیماری همچنین می تواند موجب تأخیر در رشد و بروز درد و ضعف عضلات شود.
• عوامل ژنتیکی : پای ضربدری در بزگسالان ممکن است به علت عوامل ژنتیکی باشد که ممکن است از یکی از والدین یا هر دوی آنها به فرد منتقل شده باشد.
• آسیب دیدگی : زانوی ضربدری در بزرگسالان ممکن است همانند کودکان به دنبال شکستگی ساق پا که اصلاح نشده روی دهد. همانطور که درباره شکستگی استخوان درشت نی (تیبیا) در فوق گفته شد این نوع شکستگی موجب بروز ناهنجاری در پا می شود که درنتیجه ی آن ممکن است عارضه پای پرانتزی روی دهد.
• بیماری مفصلی : چندین عارضه ی پزشکی وجود دارد که اگر بزرگسالان به این عارضه ها مبتلا باشند ممکن است به پای ضربدری نیز مبتلا شوند. بعضی از این عارضه ها عبارتند از: استئوآرتریت یا روماتیسم مفصلی . فقط آرتروز نیست که می تواند موجب بروز پای ضربدری شود بلکه پای ضربدری نیز می تواند در آینده موجب آرتروز شود.
• وزن : چاقی و اضافه وزن نیز می تواند منجر به بروز عارضه زانوی ضربدری شود.

تشخیص زانوی ضربدری

هنگامی که زانوی ضربدری در کودک بزرگتر یا بزرگسال وجود دارد، مهم است که علت اصلی آن مشخص شود. بیماری استخوانی یا آرتریت باید درمان شود.

پزشک در مورد سابقه پزشکی خانوادگی و همچنین وجود درد، سوالاتی را مطرح می کند. در طول معاینه فیزیکی، پزشک نحوه ایستادن و راه رفتن را مشاهده می کند. آن ها همچنین به دنبال ارزیابی موارد زیر هستند:

• نا برابری در طول پا
• زاویه تراز زانو
• ناهمواری در نحوه پوشیدن کفش

در برخی موارد پزشک ممکن است برای بررسی ساختار استخوان اسکن اشعه ایکس یا MRI تجویز کند.

عوارض زانوی ضربدری

عوارض ناهنجاری زانوی ضربدری می تواند موارد زیر را شامل شود:

• مفاصل سفت و خشک
• درد زانو
• دررفتگی کشکک زانو
• لنگیدن هنگام راه رفتن
• آرتروز مفصل زودرس در زانوها
• کوتاهی قد
• تغییر شکل ظاهری پا
• ربات هایی که تحت فشار قرار گرفتند و ممکن است سبب ایجاد درد در قسمت ران، قوزک پا و اطراف آنها شود.

درمانهای زانوی ضربدری

• درمان زانوی ضربدری بستگی به علت و شدت علائم دارد. به عنوان مثال اگر راشیتیسم باعث زانوی ضربدری شده است، پزشک احتمالاً مکمل های ویتامین D و کلسیم را برای کمک به بازگرداندن میزان طبیعی این مواد در بدن تجویز می کند.
• اگر داروهایی مانند ناپروکسن، درد را تسکین ندهند، پزشک ممکن است داروهای ضد التهابی غیر استروئیدی تجویز کند.

یک برنامه درمانی معمولی شامل یک یا چند مورد از موارد زیر است:

• کاهش وزن: چاقی می تواند فشار بیشتری روی زانوها ایجاد کند و ژنووالگوم را بدتر کند. اگر بیمار اضافه وزن داشته باشد، پزشک با او همکاری کرده تا یک برنامه کاهش وزن سالم ایجاد کند.
• ورزش و فیزیوتراپی: برای اکثر افراد مبتلا به ژنووالگوم، ورزش می تواند به تنظیم مجدد و تثبیت زانو کمک کند. پزشک یا فیزیوتراپیست می تواند راه رفتن را ارزیابی کرده و تمریناتی را برای تقویت عضلات پا و ران پیشنهاد کند. کشش های خاص نیز ممکن است در تسکین علائم مفید باشد. تمرینات تقویتی می توانند ساده باشند مانند بالا آوردن پا در حالت نشسته یا دراز کشیده. با پیشرفت در تمرینات ورزشی، می توان وزنه هایی روی پا اضافه کرد تا بیشتر موثر باشد.
• ارتز: برای اصلاح راستای پاها، استفاده از بریس و اسپلینت در هنگام شب توصیه می شود. این بریس ها خصوصاً برای افرادی مناسب هستند که سابقه خانوادگی ابتلا به زانوی ضربدری را دارند. وظیفه یک بریس متصل به کفش که شب ها از آن استفاده می شود، هل دادن زانو به بالا برای قرار دادن آن در وضعیت صحیحش است. گاهی اوقات نیاز است که این بریس ها با قالبگیری از پای خود بیمار ساخته شوند. برای کودکانی که ژنووالگوم آن ها تا 8 سالگی برطرف نمی شود، بریس یا آتل ممکن است به رشد استخوان کمک کند.
• کفش و کفی طبی: کودکان مبتلا به ژنووالگوم می توانند کفش هایی با بالابرنده پاشنه یا تکیه گاه قوس بپوشند. این دو وسیله در داخل کفش و یا در زیر کفش قرار می گیرند. در این کفش های مخصوص گوه هایی تعبیه شده که با صاف کردن مچ پا، وضعیت پاها را اصلاح می کنند. در برخی موارد می توان در این کفش ها از پد قوس کف پا که آن هم کار اصلاح وضعیت قرارگیری استخوان های پا نسبت به یکدیگر را انجام می دهد استفاده کرد. کفی های تهیه شده از قالب پای مبتلایان به عارضه ژنووالگوم، کفی هایی هستند که به اصلاح حرکت غیرطبیعی مچ پا و توزیع وزن قرار گرفته بر روی مچ پاهای این بیماران کمک می کنند. خصوصاً در مواردی که کف پا از ناحیه پایین قوزک شدیداً به بیرون چرخیده است. این کفی ها باعث ثبات مچ پا می شوند و مواردی از عدم تعادل که می توانند باعث آسیب شوند را اصلاح می کنند.
• زانوبند مخصوص پای ضربدری : سفارش زانوبند طبی برای پای ضربدری برای جلوگیری از جراحت وارده یا حفاظت از بافت آسیب دیده اصلاح ناهنجاریهای زانو وسیله ­ای ضروری است برای درمان و اصلاح عوارض زانو
• عمل جراحي: وقتی ژنووالگوم شدید است یا وقتی ورزش برای تسکین درد و تثبیت زانو کافی نیست، پزشک ممکن است جراحی را توصیه کند. برای افراد جوانتر یک صفحه فلزی کوچک که در زانو قرار داده می شود می تواند به رشد آینده استخوان ها کمک کند. این روش جزئی را جراحی رشد هدایت شده می نامند. هنگامی که رشد استخوان اصلاح می شود، صفحه برداشته می شود. بزرگسالان ممکن است از استئوتومی بهره ببرند. در این جراحی از صفحات فلزی دائمی برای یکنواخت نگه داشتن استخوان ها استفاده می شود. این می تواند استخوان های پا را تنظیم کرده و زانوها را مرتب کند. جراحی تعویض مفصل زانو نیز برای افراد مسن یک گزینه مناسب است.

نسخه اصلی مطلب ژنووالگوم یا زانوی ضربدری چیست؟ را در سایت دکتر بیژن فروغ بخوانید.

---